Hallstatt i kultura halsztacka:

K. Halsztacka uformowała się na terenie górnej Austrii (Eponimiczne Hallstatt). Objęła ona swoim zasięgiem spory obszar środkowej Europy: Od Francji na zach, poprzez dorzecze górnego i środkowego Renu i Dunaju aż po wybrzeża Adriatyku na płd-wschodzie. Objęła też kraje przyalpejskie, sięgała wpływami do płn Italii i Kotliny Czeskiej oddziaływując na tereny dorzecza Odry i Łaby.

Dokonało się ujednolicenie znacznych obszarów, a na całokształt k. halsztackiej złożyły się tradycje kultur pól popielnicowych, wpływy greckie i etruskie a zapewne też i kimmeryjskie. Rozwijała się metalurgia i wydobycie soli. W rozwoju tej jednostki można wyróżnić 2 fazy stylistyczne: starszą i młodszą. Odpowiadają

one okresom Ha C i D.

Ha C: Długie miecze wykonane z brązu lub z żelaza z rękojeścią wykonaną z surowców organicznych ozdobionych charakterystycznymi głowicami. Miecze noszono w pochwach zakończonych okuciem ozdobionym rozchylonymi wąsami. Płaskie siekiery żelazne z bocznymi występami, noże żelazne o łukowato wygiętym ostrzu i z kolcem do osadzania rękojeści. Wśród ozdób i częsci stroju spotykamy wczesne odmiany zapinek halsztackich, różne typy szpil i drucikowate klamry dopasa z haczykowatymi zaczepami.

Z fazą tą łączy się także brązowe czerpaki z charakterystycznie wygiętym uchwytem oraz naczynia wazowate wykonane z blachy brązowej.

Ha D: krótkie mieczyki często o rękojeściach zakończonych motywem antenowym, siekiery żelazne z tuleją o przekroju kolistym, późne typy zapinek halsztackich, taśmowate klamry do pasa, wiadra i situle brązowe.

Niezależnie od różnic lokalnych w ramach stylu halsztackiego rozpowszechnił się zwyczaj malowania naczyń. Przeważnie stosowano motywy geometryczne, najczęściej czarną farbą na czerwonym tle. Upowszechniło się tzw. grafitowanie naczyń, przy czym czasem wyświecano odpowiednio niektóre partie naczynia. Czasem łączono obie techniki. W ornamentyce występują także motywy antropo i zoomorficzne, przy czym częściej spotyka się je we wschodniej i płd-wsch części. Pod wpływem płd-wsch pojawił się także zwyczaj zdobienia naczyń plastyczną ornamentyką figuralną.

Powrócił zwyczaj nakrywania pochówków nasypami kopców a cechą specyficzną stał się birytualizm.

Zaznaczyło się zróżnicowanie społeczne i majątkowe. Wyróżniają się groby podkurchanowe, gdzie zmarły złożony był na wozie wewnątrz drewnianej komory, a skład i wyposażenie wyposażenia regulowały normy halsztackie.

Cmentarzysko w Hallstatt:

Znajduje się w pn-wsch części Alp Salzburskich nad jeziorem Hallstatt. Badania tu rozpoczęto w 2giej połowie XIX w. i rozkopano 1300 grobów. Cmentarzysko użytkowano przez Ha C i D aż do LT. Groby nie zaznaczały się nasypami, niektóre z nich obwarowane były kamieniami.. W niektórych grobach spotyka się dna wylepione grupą warstwą gliny tworzące płytkie wanny gliniane. W grobach szkieletowych zmarłych najczęściej układano na wznak wzdłuż osi wschód-zachód. z głową skierowaną na zachód. Nielicznie występują pochówki w pozycji skurczonej. Przeważają pochówki jednostkowe, spotyka się czasem podwójne, głównie matki i dziecka, a groby z 4-ema zmarłymi wystąpiły tylko 2 razy. Pośród grobów ciałopalnych przeważają pochówki bezpopielnicowe. Osobną grupę pochówków tworzą groby z ciałem częściowo spalonym. W kilku przypadkach był to zdekompletopwany szkielet pozbawiony głowy rąk lub nóg, a spalone brakujące kości leżały obok. W dwóch grobach na skupisku kości złożona była niespalona czaszka. Wyjątkowe bogactwo i nagromadzenie przedmiotów z różnych stron pozwoliło na opracowanie sysytemu chronologii względnej dla Europy środkowej i określenie okresu jako halsztacki.

K. zachodniohalsztacka:

Rozwijała się na terenie dorzecza górnego Dunaju w górnej Austrii i Bawarii, w dorzeczu górnego i środkowego Renu, Zachodnich Niemczech, wschodniej Francji i pn-zach Szwajcarii.

Wyróżnia się następujące grupy lokalne:

Huglfing-Sharding - Górna Austria, Salzburg i Bawaria

Alb-Hegau - Wirtembergia, pn-zach Szwajcaria, na zach do górnego Renu, na wch do Frankfurtu.

Koberstadt - środkowe dorzecze Renu i nad Menem

Hunsruck-Eifel - lewy brzeg środkowego Renu i nad Mozelą.

Na całym obszarze panuje obrządek birytualny. W grobach spotyka się ceramikę oraz wyroby brązowe i żelazne. Licznie reprezentowana jest broń jak miecze, groty włóczni, części rzędu końskiego etc. Z ozdób i części stroju spotyka się szpile, zapinki, klamry do pasa, różnego rodzaju bransolety i naszyjniki. Ceramika to naczynia wazowate o szerokich baniastych brzuścach i krótkich wyodrębnionych szyjach. Towarzyszą im podobne w kształcie szerokootworowe naczynia misowate. Licznie reprezentowane są misy talerzowate o zdobionych bogato wnętrzach. Spotyka się też misy półkuliste czy o brzegach zagiętych do środka. Rzadsze są smukłe naczynia wazowate, dzbany czy duże kubki zaopatrzone niekiedy w podwójne ucha. Ceramika zdobiona jest ornamentem geometrycznym gleboko rytym lub nawet wycinanym. Spotyka się też naczynia malowane w motywy geometryczne.

Obserwuje sie lokalne zróżnicowanie społeczne, a lokalni władcy budowali warownie obronne na wzór śródziemnomorski.

K. bylańska

Rozwijała się w Ha C i D na terenie środkowych Czech. Charakterystyczne są dla niej pochówki w komorach drewnianych pod kurhanami. Są one przeważnie szkieletowe, a zmarły ułożony jest na wznak z głową skierowaną na płd. W najbogatszych grobach spotyka się pochówki na wozie. Wojowników wyposażano w broń, a zdarza się często złożona w ich grobach ćwiartka świni, przy której leżał nóż. Bardzo licznie bywa reprezentowana ceramika - jej liczba dochodzi do 60 różnych egzemplarzy. Spotyka się też płaskie pochówki ciałopalne najczęściej popielnicowe raczej ubogo wysposażone, bardzo liczne szczególnie na peryferiach tej jednostki.

Ceramika to naczynia wazowate o krótkiej wyodrębnionej szyji z rozchylonym brzegiem. Spotyka się też duże naczynia zasobowe o lejkowato rozchylonej szyji, misy, kubki, czerpaki. Inwenatrz metalowy zach Ha.

Na płd od bylańskiej k. mogił południowoczeskich związana z podłożem k. milaweckiej. Przeważają tu pochówki ciałopalne, ubożej wyposażone niż w k. bylańskiej.

K. wschodniohalsztacka:

Obejmowała swoim zasięgiem kraje położone w dorzeczu środkowego Dunaju, od Dolnej Austrii na zach po pn Chorwację na płd-wsch, wsch granica biegła Dunajem. Obszar ten w Br zajmowała środkowodunajska kpp.

Wyróżnia się tu następujące grupy:

Kalenderberską - w Dolnej Austrii po obu stronach Dunaju a także pn część Burgenlandu i przyległe tereny pn-zach Węgier.

Zachodniosłowacką - płd-zach Słowacja między Morawą i Wagiem.

Szoprańska - pogranicze austriacka-węgierskie pn-zach Panonia

Południowopanońska - płd Panonia po Drawę

Na cmentarzyskach przeważa zdecydowanie obrządek ciałopalny, przeważnie popielnicowy, podkurhanowy. Wyrózniją się Wielkie Mogiły skupione nad Dunajem, czasem tworzące odrębne cmentarzyska. Komory w nich budowane były techniką zrębową i miały kilka metrów, strop natomiast wsparty był na słupach. Niektóre z nich były bogato wyposażone w ceramikę - do kilkudziesięciu sztuk. Inwentarz metalowy jak w całej Ha, natomiast inna ceramika: obok tradycyjnej Ha oryginalne naczynia ozdobione plastycznymi głowami byków, mniejszymi naczynkami przyklejonymi do brzuśca czy też łańcuchami o ogniwach wykonanych z gliny. Funkcjonuje malowanie i grafitowanie naczyń. Spotyka się też naczynia z blaszkami przyklejanymi żywicznym lepikiem.

Rozkwit w Ha C, załamanie w Ha D pod wpływem najazdów scytyjskich.

K. horakowska

Zajmowała obszar płd Moraw sięgając na pn w dolinę rzeki Svitavy do Morawskiego Krasu. Ludnośc tej k. ekspandowała dalej na pn na teren objęty zasięgiem k. łużyckiej. Wyróżnia się trzy fazy datowane względnie na Ha C1, Ha C2 i Ha D.

Rozwinięta była metalurgia brązowa i żelazna, funkcjonowały osady otwarte choć spotyka się także grody związane raczej z młodszą fazą. W obrządku płaskie groby popielnicowe oraz bogate podkurchanowe ciałopalne/szkieletowe. Z ceramiki należy wymienić wazy o baniastych brzuścach i rozchylonym brzegu, duże naczynia zasobowe, misy talerzowate i o brzegu zagiętym do środka nieraz bogato zdobione wewnątrz. Oprócz nich garnki jajowate zdobione listwą plastyczną, kubki i czerpaki. Funkcjonuje też ceramika malowana oraz grafitowana zdobiona pasmami wyświecania.

Szczególnie charakterystyczne jest tu stanowisko w jaskini w Byci skala, gdzie odkryto bogaty pochówek w komorze na wozie + 40 szkieletów, głównie młodych kobiet. pośród nich rozrzucone były różne przedmioty. Obok miejscowych wyrobów znaleziono importy italijskie, greckie, zachodniohalsztackie i przednioazjatyckie. Poza tym występują związane z k. scytyjską trójgraniaste grociki i czekany.

K. południowo-wschodniohalsztacka

Rozwinęła się na terenie Słowenii i Karyntii nad górną Drawą i Sawą, sięgała do Adriatyku. Rozwinęła się na bazie środkowodunajskiej kpp, przy czym udział tu miały wpływy bałkańskie i kimmeryjskie.

Na pograniczu włosko-jugosławiańskim wyróżnia się grupę Santa Lucia. W jej obrębie funkcjonowały osiedla obronne na wzgórzach zabudowane domostwami kwadratowymi/prostokątnymi. zmarłych chowano w grobach ciałopalnych bezpopielnicowych nakrytych kamieniami.. W ich inwentarzach spotyka się naczynia brązowe, m.in situle i cisty zdobione ornamentyką figuralną. Występują zapinki o łukowatym kabłąku, okularowate, klamry do pasa, szpile, naszyjniki i brązowe wisiorki. Ceramika pozostaje pod wpływami italijskimi.

Na pograniczu Styrii i Jugosławii funkcjonowała grupa dolnostyryjska. Jej ludność zamieszkiwała w osadach obronnych położonych na wzgórzach. Cmentarzyska są kurhanowe, a w kurhanach znajdują się czworoboczne komory zbudowane z kamieni, w nich pochówki popielnicowe. Ceramika w starszej fazie nawiązuje do grupy Dubova-Ruse z środkowodunajskiej kpp, potem pojawiają się formy halsztackie. W inwentarzu metalowym broń, ozdoby oraz naczynia brązowe.

Na terenie Słowenii gr. słoweńska, z której znane są osiedla obronne fortyfikowane kamiennymi wałami w obrębie których rozmieszczone były domostwa budowane na kamiennych podmurówkach. Szereg cmentarzysk zawiera bogato wyposażone groby m.in. naczynia brązowe, situle zdobione figuralną dekoracją, pancerze i hełmy brązowe, siekiery, groty włóczni, zapinki o łukowatym kabłąku, klamry do pasa, szpile, bransolety, wisiorki, elementy rzędu końskiego. Rozwinięta była metalurgia, widoczne są wpływy kimmeryjskie, a potem scytyjskie oraz italskie. Kres rozwojowi tej grupy położyło dopiero pojawienie się k. LT.