Północno-wschodnia Europa we wczesnej epoce żelaza

Rozwijała się na terenie Polesia i w dorzeczu Prypeci w VI-III w a.C.

Uprawa ziemi, hodowla, łowiectwo

Osiedla otwarte i gródki wśród błot i nad wodami

Płaskie groby ciałopalne popielnicowe

Ceramika: naczynia o jajowatym kształcie i zaokrąglonych dnach, zdobione rzędami guzków lub dołków pod krawędzia

Niezwykle mało wyrobów brązowych, opanowana obróbka żelaza

Funckjonuje w strefie leśnej: w dorzeczu górnego Dniepru, Berczyny i Dźwiny, nad górnym i środ. Niemnem i nad Wilią od VII w. a.C.

Uprawa ziemi, hodowla świń, bydła, owiec i koni

niewielkie grody z domami w konstrukcji zrębowej

Naczynia jajowate i o esowatym profilu zdobione chropowaceniem za pomocą ostrej miotełki, co powodowało powstawanie regularnych rytych kresek na powierzchni naczynia

Początkowo wyroby z kości i rogu, potem wchodzi żelazo i umiejętnoścjego obróbki, rzadko spotyka się wyroby brązowe.

W dorzeczu Desny, Sejmu i części górnego Dniepru, na podłożu Bondarichańskiej przy wpływie czarnoleskiej z płd-zach i diakowskiej z płn. Pewną rolę odegrały też oddziaływania scytyjskie

VII w- początki n.e, 3 fazy.

Uprawa ziemi, hodowla, łowiectwo, rybactwo

Małe gródki z bogatymi nawarstwieniami kulturowymi świadczące zapewne o długotrwałym osadnictwie.

Budowle słupowe, nieregularne, drewniane oblepiane gliną w nich piece gliniane i jamy.

Naczynia jajowate, o esowatym profilu, misy, zdobione dołkami.

W schyłkowej fazie spotyka się bransolety lateńskie

Zachodnie dorzecze Wołgi, między Wołgą i Oką, nad Moskwą, górną Klaźmą, stanowiska jej sięgają do Ładogi o Onegi i Kazania. ( na płn od niej k. późnokargopolska)

Rozwija się od VIII w a.C. po VI-VII n.e.

Starsza faza obejmuje Ha C i D

Hodowla i łowiectwo, mniejsze znaczenie miała uprawa ziemi.

Osiedla obronne na cyplach wysuniętych w dolinę rzeki, od strony lądu bronione rowem i ostrokołem

Domy wieloizbowe słupowe, małe domostwa zrębowe, koliste ziemianki z paleniskiem w środku.

Brak znanych cmentarzysk

W ceramice formy garnkowate zdobione lekkim chropowaceniem miotełką bądź silnie chropowaconej ornamentem kresek, także naczynia wygładzane.

Mało metali, kościane groty strzał, harpuny, sprzączki; wyroby metalowe nieliczne, pojawiają się w większej ilości w okresie późniejszym .

K. Gorodecka:

Nad środkową Oką i na zachodnim Powołżu, VIII-VI a.C.- IV-V w.n.e., spokrewniona z Diakowską, wraz z nią uważana za protougrofińską.

Osiedla otwarte i gródki

Cmentarzyska ciałopalne

Ceramika o formach jajowatych i workowatych zdobiona orn. plecionkowym lub obmazywaniem ostrą miotełką.

K. ananińska:

W dorzeczu środkowej Wołgi, Kamy, Wiatki, na podłożu k. nadkazańskiej w IX-III/II w.a.C.

Hodowla koni, bydła, świń, owiec, pewne znaczenie miało myśliwstwo, rybołówstwo, uprawa ziemi

Osady otwarte i grody otoczone wałami i rowami, ziemianki i domostwa wielkorodzinne.

Od V w intensywniejsze kontakty ze środowiskiem scytyjskim, intensyfikacja hodowli i rolnictwa.

Rozwinięta na dużą skalę metalurgia brązowa, a następnie żelazna bazująca na uralskich złożach.

Wyroby metalowe rozprzestrzeniały się w kierunku płn i płn-zach, także w dorzecze Donu i Dniepru, na wybrzeże Morza Czarnego i Azowskiego. Na wschodzie również dominacja tego ośrodka.

Obrządek przeważnie szkieletowy, groby bogato wyposażone: męskie w czekany, topory, noże, groty strzał; kobiece w ozdoby, m.in. złote. Na cmentarzyskch kamiennne stele nagrobne z wyobrażeniami antropomorficznymi. Spotyka się duże cmentarzyska szkieletowe ( np Achmylowo - ponad 1000 grobów).

Spotyka się gigantyczne pozostałości Ustryn - stosów zawierających przepalonych kosci ludzkie i liczne znaleziska. Dokonywano tu rytualnej kremacji i być może jakichś zabiegów magicznych.

K. strefy przypolarnej:

W dorzeczu Peczory i Wyczegdy wyróżnia się cztery grupy: Łasta, Piernyj, Jamaszor, Czarkaboż. Funkcjonuja one od VIII do III w.p.n.e. Ceramika podobna do ananińskiej, w dalszym ciągu obróbka krzemienia, nieco przedmiotów żelaznych.