Trzciniec-Komarów-Sośnica

Od drugiej połowy pierwszego okresu epoki brązu ( ok. 1800-1200 wg. ostatnich ustaleń dla kultury trzcinieckiej, ok 1700-1200 dla pozostałych). na rozległym obszarze: od dorzecza środkowej Warty na zachodzie, poprzez dorzecze górnej i środkowej Wisły, aż po środkowe dorzecze Dniepru na wschodzie i dorzecze górnego Dniestru na południowym wschodzie zaczęła się formować grupa blisko ze sobą spokrewnionych kultur określanych jako kompleks Trzciniec-Komarów-Sośnica. Kultury te powstały na podstawie wcześniejszych zespołów wczesnobrązowych o tradycjach ceramiki sznurowej. w procesie ich formowania się i dalszego rozwoju pewną rolę odegrały wpływy południowe, głównie zakarpackie, reprezentowane przez wpływy k. madziarowksiej i Otomani na k. trzciniecką, a k. costisa i być może Monteoru na komarowską. Wpływy te być może przyczyniły się do silniejszego zróżnicowania w całym zespole. W młodszych okresach ( II-III OEB) wysunieta na zach. k. trzciniecka dostała się pod wpływy k. pilińskiej i k. przedłużyckiej wchodzącej w krąg k. mogiłowych., natomiast k. komarowska znalazła się w zasięgu oddziaływań k. Noua.

Kultury zaliczane do tego zespołu posiadały bardzo wiele cech wspólnych. Jest to zwłaszcza widoczne w najbardziej powszechnych formach ceramiki i motywach zdobniczych. Do II OEB utrzymuje sie pewna wspólnota, natomiast później losy poszczególnych kultur potoczyły się własnymi torami. K. trzcinicka stała się podstawą rozwoju wschodniej części k. łużyckiej, k.komarowska została wchłonięta przez k. holihradzką, genetycznie zawiązaną z terrenami górnego pocisia i Siedmiogrodu. Natomiast najdalej na wschód wysunięta częśc zamieniła się w k. czarnoleską. Osiedla ich byłu z reguły sporych rozmiarów ( na lepszych glebach) i tak np. 10-15 gospodarstw w k. sośnickiej ( np w Pustince nad Dnieprem odkryto 12 takich zagród).

K. trzciniecka powstała na podłożu episznurowym dorzecza środkowej i górnej Wisły, być może przy pewnym udziale k. iwieńskiej, a także bardzo archaicznych elementów k. ceramiki dołkowo-grzebykowej.

Objęła ona swoim zasięgiem dorzecze środkowej Warty, górnej i środkowej Wisły, sięgając ku wschodowi poza Bug na teren Wołynia i być może także na zachodnie Polesie. Ludność tej jednostki zajmowała sie uprawą ziemi, hodowlą zwierząt, a także myśliwstwem i rybołówstwem. W zależności od warunków lokalnych przeważał model rolniczo-hodowlany (wyżyny lessowe) lub hodowlano-łowiecko-rolniczy ( leśne tereny niżowe). Na lessach zakładano osady otwarte, z terenów nizowych znamy obozowiska zakładany na piaszczystych wydmach. Dominował szkieletowy obrządek pogrzebowy. W starszej fazie dominowały groby płaskie z nieboszczykiem ułożonym w pozycji skurczonej na boku. Wystepują groby zbiorowe niekiedy przekraczające liczbę 20 wspólnie pochowanych osobników. Występują też pochówki pod kurchanami znane zwłaszcza z zachodnich peryferiów k. trzciniekciej. Uważa się je za młodsze, być może powstałe pod wpływem oddziaływań kręgu mogiłowego. Spotyka się też groby ciałopalne bezpopielnicowe płaskie i podkurchanowe, uważane za zjawisko raczej późne w k. trzcinieckiej. Groby wyposażano w ceramikę, wyroby krzemienne i z rzadka w wyroby brązowe lub złote - najczęściej ozdoby. Spotyka się też pochówki z częściowym nadpaleniem zwłok.

Dla k. trzcinieckiej najbardziej charakterystyczne są naczynia o esowatym profilu i tulipanowatym wylewie. Rzadziej spotyka sie naczynia wazowate o cylindrycznej szyji, misy półkoliste czy stożkowate, pucharki na pustej nóżce oraz róznego rodzaju dzbanki i kubki. Charakterystyczne jest zgrubienie i ścięcie skośne brzegu naczynia. Powierzchnianaczynia ma najczęściej barwę brunatną, jest silnie wygładzona i pokryta siateczka spękań, ornament pokrywa górną część naczynia i stanowią go plastyczne listwy poziome oraz pionowe żłobki i listwy. Spotyka się też dekorowanie linią falistą, a także ornamentem guzowym, niekiedy nawet o wielobocznie uformowanym brzuścu. Ornament ten może być wynikiem starszych oddziaływań ze strony k. otomani, bądź przedłużyckiej/wczesnej łużyckiej.

Spore znaczenia miała obróbka kamienia, krzemień obrabiano m.in techniką łuszczeniową. Wiele przedmiotów wykonywano z kości i rogu (szydła, dłuta, szpile, wisiorki z zębów zwierzęcych). Mniej licznie reprezentowane są wyroby brązowa, a z rzadka pojawiają się złote. Wyroby brązowe tej kultury spotyka się najczęściej w skarbach, niezbyt często wchodziły one w skład wyposażenia grobowego, wyjątkowo spotyka się je na stanowiskach o innym charakterze. Neleżą do nich: szpile, bransolety, naramienniki zdobione tarczkami spiralnymi, diademy z blachy brązowej. Do wyjątków należą narzędzia czy militaria metalowe. Większość wyrobów miała przeniknąć na obszar k. trzciniekciej z terenu k. pilińskiej bądż przedłuzyckiej.

K. wschodniotrzciniecka wyróżniana jest na terenie Wołynia i prawobrzeżnej części środkowego podnieprza. Ludność jej zajmowała się Hodowlą zwierząt i uprawą ziemi, zamieszkiwała osiedla otwarte, w których natrafia się na jamy, paleniska i pzostałosci domostw półziemiankowych. Funkcjonował obrządek birytualny zarówno podkurchanowych jak i w postaci grobów płaskich. Ceramika tej kultury to naczynia o esowatym profilu, smukłe, rzadziej szerokootworowe, zdobione ornamentem rytym, stempelkowym lub listwami plastycznymi poniżej brzegu. Spotyka sie krzemienne narzędzia ( m.in sierpy) i grociki strzał a także nieliczne wyroby brązowe, jak siekierki z piętką czy z brzegami, szpile, naramienniki z tarczkami. Na obszar tej kultury dotarła ludność kultury Noua, co pozwala stwierdzić jej istnienie jeszcze w III OEB.

K. sośnicka lokalizowana jest głównie na lewobrzeżu środkowego Dniepru, w dorzeczu Desny i Sejmu. Sięgała też na prawobrzeże Dniepru, do Prypeci i na północ od tej rzeki. Tryb życia, osiedla i obrządek pogrzebowy taki jak w wschodniotrzcinieckiej, naczynia podobne jak w pozostałych kulturach kompleksu, z tymże dominuja naczynia esowate o smukłym profilu. Natomiast ornament posiada inna specyfikę: znamy sznurowy, stempelkowy, kreseczkowy, oraz wykonany wiórem krzemiennym, na który nawinięto sznur - tzw ornament drutu kolczastego. W przeciwieńtwie do pozostałych kultur kompleksu, gdzie ornament występuje głównie w górnej części naczynia, tutaj pojawia się on na całej jego powierzchni.. Brak dobrych datowników

metalowych utrudnia periodyzację tej jednostki.

K. Komarowska - wykształciła się na obszarze Podola, Podkarpacia i płd. części Wołynia. W jej uformowaniu się duży wpływ miały kultury Costisa i Monteoru, widoczny szczególnie wyraźnie w niektórych grupach lokalnych, jak np w grupie białopotockiej, której materiały są bardzo zbliżone do typowych dla k. costisa.

W III OEB pojawia się na tym terenie k. Noua, a ostateczny zanik k. komarowskiej wyznacza ukształtowanie się pod wpływem k. gava k. holihradzkiej. Ludność k. komarowskiej zajmowała się uprawą ziemi, hodowlą bydła, świń, owiec i konia. Istaniały stałe osiedla zakładane na terasach nadzalewowych, gdzie budowano budowale naziemne i ziemianki wyposażone w palenisko. Rozwinięta była produkcja ceramiczna, obróbka krzemienia, rogu i kości. Poświadczona jest obróbka drewna i tkactwo.

Obrządek pogrzebowy najczęsciej kurchanowy, birytualny. W grobach szkieletowych zmarły ułożony był na wznak, lub skurczony na boku. W kurchanach w obrządku szkieletowym spotyka się często paleniska. Niekiedy szczątki zmarłego noszą slady nadpalenia lub częściowego spalenia. W przypadku ciałopalnego obrządku szczątki zmarłego umieszczano w jamie, popielnicy, bądź też spotykamy warstwę spalonego stosu, nad którą usypano kurchan. Zdarza sie występowanie w jednym kurhanie kilku pochówków. Oprócz kurhanów znamy płaskie groby szkieletowe, w gr. białopotockiej występują pochówki w obstawach kamiennych, gdzie jednego lub dwóch zmarłych układano w pozycji wyprostowanej bądź skurczonej.

Inwentarz pochówków stanowiły naczynia, wyroby krzemienne, brązowe, a czasem złote.

Ceramika tej jednostki jest zróżnicowana pod względem formy i zdobiona ornamentem rytym i żłokowanym.

Spotyka sie naczynia o esowatym profilu a nawet tulipanowate, wazy o dwóch uchach wystających ponad krawędź naczynia, oraz różne odmiany mis i kubków. wyroby metalowe tej jednostki to importy, głównie z węgiersko-siedmiogrodzkiego o. metalurgicznego.