6: Kultura Unietycka i ziemie polskie w początkach epoki brązu

Eponimiczne stanowisko to Unetice w Czechach, koło Pragi, obszarem krystalizacji miały być Morawy I płd-zach Słowacja, miała ona powstać na podstawie lokalnych ugrupowań póznosznurowych na skutek ododziaływań z południa - kultury Nagyrev, przy udziale elementów k. pucharów dzwonowatych.

Obejmowała ona dorzecze Morawy, górnej i środkowej Łaby i Odry. W Polsce pierwsze znaleziska pochodzą z okresu ok 2100 a.C. I reprezentowane są przez niewielkie płaskie szkieletowe cmentarzyska, gdzie groby wyposażone były w ceramikę naczyniową, wyroby krzemienne i kościane oraz nieliczne przedmioty z miedzi.

Metalurgia bazowała na złożach miedzi i cyny z terenów Rudaw oraz Turyngii, faza klasyczna obejmuje okres ok. 2000-1800, kiedy nadal dominują pochówki szkieletowe, skurczone z głową zwróconą na południe, groby bogato wyposażone w wyroby brązowe/miedziane(ozdoby, narzędzia broń), ceramikę; pojawiają się kurchany z jądrem kamiennym bogato wyposażone w wyroby brązowe ( berła sztyletowe, sztylety, siekierki z podniesionymi brzegami) - np. Łęki Małe czy Szczepankowice - lokowano je zazwyczja poza obrębem zwykłych cmentarzysk. Zdarzały się pochówki w trumnach drewnianych I obstawach kamiennych, niekiedy w formie skrzyń ustawionych z płyt kamiennych. Nielicznie występują pochówki dzieci w naczyniach zasobowych.

Pojawiają się skarby wyrobów brązowych, czasem jednego rodzaju (naszyjników, siekierek).

Wyróznia się 3 fazy:

Starounietycką (ostatnie stulecie III tysiąclecia, dawniej datowana na początki brązu A1) - płd-zach Słowacja, Morawy, Czechy Środkowe, Środkowy Śląsk, gdzie dawniej wydzielano grupę marszowicką. Ceramika to dzbanki z ornamentem rytym/sznurowym na szyi I brzuścu, misy zaopatrzone w ucha/imadła, misy na nóżkach nawiązujące do pucharów dzwonowatych, dwuuche garnki jajowate. Inwentarz metalowy to szpile cypryjskie, skręty z drutu, zausznice miedziane I złote, szpile kościane, kolie paciorków kościanych i kamiennych, narzędzia wykonane głównie z kamienia i krzemienia w technice schyłkowoneolitycznej.

Klasyczną (2000-1800, dawniej A2) -szereg lokalnych grup ( morawsko-słowacka, czeska, środkowoniemiecka, łużycka, śląsko-wielkopolska), wtedy to powstaje ośrodek metalurgiczny, wytwarzający formy takie jak: płaskie siekierki unietyckie z podniesionymi brzegami, sztylety z nitami do rękojeści, sztylety z pełną rękojeścią nitowaną do głowni, naszyjniki otwarte wykonane ze sztaby brązu o końcach rozklepanych I zwiniętych w uszko, otwarte masywne bransolety i naramienniki brązowe, bransolety mankietowate i ze zwiniętej taśmy brązowej.. Szpile: cypryjskie, uchate, z główką kolistą skośnie przekutą, z główką w postaci kolistej lub owalnej tarczki zwiniętej na szczycie w uszko. Szpile kościane o główce młotkowatej lub w postaci uszka. Zausznice j.w., skręty z drutu, kolie paciorków bursztynowych, brązowych, kamiennych lub szklanych. Ceramikę reprezentują kubki unietyckie - ostro profilowane z nisko umieszczonym załomem i rozchylonym wylewem zaopatrzone w ucho lub uchwyt plastyczny.,kubki i dzbanki łagodniej profilowane, jajowate kubki o nieco rozchylonym brzegu, wazki dwuuche, różne odmiany mis profilowanych, naczynia o esowatym profilu chropowacone lub obmazywane.

Schyłkową- Czechy Środkowe, Dolne Łużyce, Brandenburgia - próbuje się ją na tych rejonach wydzielać.

Struktura/Gospodarka:

Przenica/jęczmień, bydło rogate, owce, kozy świnie, osady otwarte + wyżynne o obronnym charakterze, budynki mieszkalne w konstrukcji słupowej i półziemianki

Kultura unietycka funkcjonowała na transeuropejskim szlaku dorzecze Dunaju-wybrzeże Bałtyku/Skandynawia - unietyckie brązy wędrowały tą drogą na Pomorze, do Jutlandiii Meklemburgii; natomiast do basenu Morza Egejskiego tą droga wędrował bursztyn, nieraz z unietyckimi ozdobami brązowymi/złotymi.

_____________________________________________________________________________________________

Na Pomorzu zachodnim funkcjonuje grupa Płońska (dawniej k. grobsko-śmiardowska) z pochówkami w skrzyniach/obstawach kamiennych. Spotyka się wielkie wannowate konstrukcje kamienne 2,5x4 m wysokości 1m z resztkami drewnianej komory w środku. Zmarłych układano w pozycji skurczonej na boku I wyposażano w naczynia, wyroby krzemienne I nieliczne metalowe, występuja również kości zwierzęce I orzechy. Ceramika to szerokootworowe pucharki z pionowymi listewkami, guzkami czy żłobkami, dwustożkowe naczynia wazowate o rozchylonym wylewie, naczynia jajowate zdobione listwami plastycznymi, naczyńka I kubki beczułkowate/o esowatym profilu, zaopatrzone w ucha/uchwyty. Do tego krzemienne groty, grociki, sztylety, wyroby bursztynowe, nieliczne ozdoby brązowe.

Kultura Iwieńska:

Obejmowała teren Kujaw, Pałuk, Krajny także południowa część Pomorza Gdańskiego; dawniej wiązana z I okr. Br., obecnie przed 1800; Wytworzyła się na Podłożu KCSz przy udziale k. pucharów dzwonowatych, jej powstanie poprzedziła grupa Dobre, w której obrębie występowały płaskie cmentarzyska szkieletowe, wyposażone w naczynia gliniane, paciorki kościane, bursztynowe oraz z muszli, a także wyroby krzemienne. Inwentarz ceramiczny to kubki, amfory, misy i pucharki, ornament sznurowy, guzki i żeberka plastyczne; w ceramice widoczne nawiązania do mierzanowickiej oraz najwcześniejszych faz unietyckiej.

Ludność k. iwieńskiej zajmowała się głównie hodowlą zwierząt, zmarłych chowano niespalonych w grobach z obstawami kamiennymi lub bez; wyposażenie ich to głównie ceramika.

Naczynia dzwonowate I tulipanowate z rozchylonym wylewem, zdobione listwami I bruzdami poziomymi oraz guzkami I grupami pionowych lub ukośnych listewek, spotyka się półkuliste I stożkowate misy na kilku nóżkach. Występują wyroby brązowe ze środowiska unietyckie znane przeważnie ze skarbów.

Kultura Mierzanowicka:

Faza starsza - tzw protomierzanowicka ( niekdyś Chłopice-Vesele) Lokuje się ją gdzieś w latach 2300-2100( Dawniej na przełom neolitu/brązu wg niekalibrowanych dat C14 wskazujących na lata 1800-1750), powstała na podłożu episznurowym. Obejmowała teren Polski południowej, pn Słowacji i zach. Ukrainy.

Hodowano owce, kozy I bydło rogate, być może dodatkową rolę pełniła hodowla ziemi.

Osady to krótkotrwałe osiedla/obozowiska z domami konstrukcji słupowej I jamami różnych rozmiarów. Obrządek pogrzebowy szkieletowy, pochówki skurczone, mężczyźni naprawym, kobiety na lewym boku; wyposażenie stanowiły pojedyncze naczynia gliniane, wyroby krzemienne, kościane, a wyjątkowo złote czy miedziane ozdoby. Spotyka się kości zwierząt, pojawiają sie także wyjątkowo groby ciałopalne.

Ceramika: baniaste kubki lub dzbanki, rzadziej naczyńka wazowate i misy; ornament sznurowy.

Wyroby kamienne (toporki) oraz kościane narzędzia i ozdoby dopełniają obraz inwentarza tej kultury.

Właściwa mierzanowicka:

Obejmowała dorzecze górnej Wisły: wyróżnia się grupy lokalne: samborzecką, Pleszowską, Iwanowicką;datowana na przełom tysiąclecia ( wg starszej chronologii brąz IA). Dużą role odgrywała hodowla, mniejszą rolnictwo, Spotyka się duże osiedla otoczone rowem , czasem szerokim na kilka metrów I (być może) wałem ziemnym (Iwanowice). Oprócz większych osiedli znamy osady krótkotrwałe i sezonowe obozowiska, w obrębie osiedli natrafiano na jamy tworzące wyraźne zgrupowania. Do celów mieszkalnych wkorzystywano także jaskinie.

Cmentarzyska były całkiem duże - dochodziły do 150-300 grobów. Dominowały groby płaskie, szkieletowe, jamy grobowe owalne lub prostokątne, zmarli składani do nich w trumnie lub w macie/plecionce z patyków. Spotyka się wyprostowany i bardziej skurczony układ zwłok, mężczyźni na prawym,kobiety na lewym boku.

Wyposażenie grobów stanowiła niewielka ilość naczyń glinianych, liczne kolie paciorków fajansowych, kościanych czy wykonanych z muszli, zawieszki z kłów dzika, medaliony i tarcze kościane. Ponadto występują narzędzia kościane i kamienne, a z wyrobów metalowych spotyka się przeważnie ozdoby - szczególnie zausznice w kształcie liścia wierzbowego.

Większość inwentarza nadal stanowią wyroby krzemienne, kościane, kamienne i rogowe. Eksploatowano ponadto krzemień metodami górniczymi. Nieliczne wyroby metalowe docierały tu z terenów położonych na południe od Karpat.

Ceramika: kubki, amfory I dzbany niekiedy zdobione odciksami sznura, w przypadku garnków widoczny wpływ ze strony wczesnobrązowych kultur kotliny Karpackiej.

Brak uchwytnej stratyfikacji społecznej, która zaczyna się pojawiać pod koniec istnienia tej kultury.

Spokrewnione z kulturą mierzanowicką (wspólny rodowód od protomierzanowickiej) są:

Grupa kosztiańska - na terenie południowo-wschodniej Słowacji, głównie w Kotlinie Koszyckiej.

Grupa Nitrzańska - płd-zach Słowacja, protomierzanowicka zmieszała się tu z grupą Kosihy-Caka (związane juz kulturą Vucedolską)

Kultura Strzyżowska:

Funkcjonowała na terenie na terenie wschodniej części Wyżyny Lubelskiej I sięgała na zachodni Wołyń aż po Horyń. Ludność pędziłą osiadły tryb życia oparty na rolnictwie i hodowli bydła rogatego, owiec i świń. Silnie rozwinięta była produkcja krzemieniarska oparta na krzemieniu nadbużańskim wydobywanym metodami górniczymi.

Groby płaskie, szkieletowe, niekiedy wkopane w starsze kurchany, spotyka się groby w obstawach kamiennych, z dnami wyłożonymi kamieniami czy tez nakryte płytą kamienną. Zmarłych chowano najczęściej w pozycji wyprostowanej na wznak, choć spotyka się pochówki skurczone na boku. Wyposażenia stanowiły naczynia, wyroby krzemienne, kościane, paciorki fajansowe, z muszli, wisorki z kłów zwierzęcych, występują miedziane zausznice i bransolety.

Ceramika z ornamentem sznurowym, rzadziej rytym, listwami i uchwytami plastycznymi.

Na południe od niej grupa poczapska, podobnie jak strzyżowska genetycznie związana z protomierzanowicką.

Na północ od zespołu protomierzanowickiego zespoły o tradycjach sznurowych z udziałem k. ceramiki dołkowo-grzebykowej - m.in. grupa linińska, mazurska, czy k. rzucewska.