K. Łużycka w EB

Począwszy od III OEB po WEŻ funkcjonowala ona na obszarze Polski, płn-wch i płn Czech, Saksoni i Łużyc, wsch Turyngii i Brandenburgii - dorzecze górnej i środkowej Łaby, zach Wołynia, pn-zach Słowacji, pn i środkowych Moraw. Powstanie i rozwój poszczególnych grup w ramach k. łużyckiej miało różną genezę i różne podłoże. W rejonach ogarniętych KKM wytworzyła się w toku przemian kultur o modelu mogiłowym w KPP, na terytorium wschodnim powstała poprzez przekształcenie się k. trzcinieckiej w KPP. Najbardziej uchwytnym przejawem tych przemian jest pojawienie się płaskich ciałopalnych popielnocwych grobów na cmentarzyskach, chociaż w niektórych rejonach dłużej przeżywały się starsze tradycje, i tak np. obok grobów płaskich spotyka sie podkurhanowe z pochówkami ciałopalnymi ( Saksonia, Łużyce, Pomorze, Słowacja), w innych współwystępuja groby ciałopalne i szkieletowe (Górny Śląsk, zachodnia Małopolska).

Ludność większości grup pędziła osiadły tryb życia zajmując się uprawą ziemi przy znacznej roli hodowli. Funkcjonowało też łowiectwo i rybołówstwo, ale raczej w zakresie pomocniczym. Z narzędzi rolniczych znamy m.in. drewniane radła i rogowe motyki. Uprawiano rośliny zbożowe (przenicę, jęczmień, proso), motylkowe (groch, bób, soczewicę), len oraz mak. Hodowane bydło rogate, owce, świnie i konie. Przez cały czas trwania k. łużyckiej były w użyciu wyroby kamienne, zwłaszcza toporki. Rozwinięte było odlewnictwo brązowe mające charakter wyodrębnionego rzemiosła.

W środkowej i młodszej EB ludność k. łużyckiej zamieszkiwała osady otwarte funkcjonujące zazwyczaj na skraju terasy nadzalewowej, w których wznoszone czworokotnę domy mieszkalne w konstrukcji słupowej, dwu- lub trzywnętrzowe, przy czym w jednym pomieszczeniu znajdowało się palenisko ułożone z kamieni. W niektórych grupach już w młodszej EB zaczęto wznosić osady obronne umocnione wałem drewniano-ziemnym czy palisadą.

Dominującym w obrządku pogrzebowym był grób ciałopalny popielnicowy płaski, przy czym niemal wszędzie obok popielnicowych występowały pochówki jamowe. Ilość naczyń wkładanych do grobu była jednak bardzo zróżnicowana. W grupie śląskiej wyposażano w ceramikę groby bardzo bogato, a z kolei na innych terenach jedynym naczyniem bywa popielnica niekiedy nakryta misą. Inwentarz metalowy jest stosunkowo nieliczny i stanowią go ozdoby i części stroju. Stosunkowo rzadko spotyka sie pochówki szczególnie bogato wyposażone.

Grupa Śląska:

Zajmuje: Śląsk Środkowy, lewobrzeżną część Górnego Śląska, Wschodnie partie Dolnego Śląska, płd-zach część Wielkopolski, płn-wsch Czechy, pn i środkowe Morawy oraz część zach. Małopolski. Uważa(ło) się, że grupa śląska uformowała się na podstawie k. przedłużyckiej w połowie II OEB.

W stadium początkowym funkcjonuja naczynia wazowate o cylindrycznych szyjach zdobione nad załomem małymi guzkami lub listewkami, a także profilowane misy na pustych nóżkach - naczyniom tym towarzyszą wyroby brązowe-zwłaszcza szpile uchate. W III OEB pojawia się wiele nowych form ceramicznych, w tym ceramika guzowa, występują różne odmiany szpil, siekierki z piętką lejkowatą, zwłaszcza typu czeskiego, bransolety. W IV OEB funkcjonuje pojawiające się poprzednio ostre profilowanie niektórych naczyń, funkcjonują profilowane misy z taśmowatymi uchami itd. Obecne są szpile dwustożkowate, późne odmiany szpil profilowanych, zapinki brązowe, bransolety i naramienniki, noże, brzytwy, sierpy. W końcu IV i w V OEB obserwuje sie złagodzenie profili naczyń, powierznię niektórych naczyń grafitowano.Naczynia zdobiono grupami kresek lub pasmami ukośnie zakreskowanych trójkątów, spotyka się także placki gliniane. Spotyka się szpile, m.in. z wazowatymi główkami, drobne ozdoby wykonane z drutu brązowego, w skarbach występują miecze różnych typów, siekierki z tuleją i uszkiem, sierpy z guzkiem.

Panował praktycznie wyłącznie ciałopalenie i groby płaskie popielnicowe, przy czym w starszej fazie praktycznie nie ma naczyń-przystawek, natomiast ich ilośc wzrasta w ciągu IV i V OEB. Spotyka sie też groby jamowe, szczególnie popularne w podgrupie głubczyckiej. Do najbardziej charakterystycznych należą groby typu kietrzańskiego:

Były to duże owalne jamy o długości dochodzącej do 4-5 m, w której obrębie można wyróżnić pozostałości podłużnej, w przybliżeniu czworobocznej drewnianej trumny.Na jej dnie znajdowała się warstwa popiołu i przepalonych kości, wśród których zdarzały się ozdoby i inne przedmioty brązowe oraz szklane paciorki, nieraz przepalone w ogniu stosu. Na dnie jamy stwierdzano zarysy dwóch-czterech dołów posłupowych, pomiędzy którymi umieszczona była trumna. Nakryte były one pierwotnie nasypami ziemnymi, a wokół nich grupowały się groby płaskie. Sytuacja w Kietrzu nie ma analogii na innych cmentarzyskach k. łużyckiej, natomiast przypomina sytuację obserwowaną w grupie czakańskiej środkowodunajskiej KPP.

Grupa sasko-łużycka:

Zajmowała obszar Saksonii wraz z Łużycami, zach. partię Dolnego Śląska, wsch Turyngię, sięgala po płn i zach Czech.

Uformowała się pod koniec II OEB, przy czym z tej fazy znamy stanowiska z Dolnych Łużyc i Saksonii, na których występują naczynia wazowate o cylindrycznej szyji, dzbany i kubki zdobione niekiedy małymi guzkami na brzuścu lub u nasady szyji. Kolejna faza łączona z III OEB/brązem D chrakteryzuje się występowaniem ceramiki guzowej typu saskiego - o dużych talerzowatych guzach, mis profilowanych i garnkowatych naczyń o esowatym profilu. Kolejna faza datowana jest na Ha A/młodszą część III OEB: wdalszym ciągu występuje ornament guzowy,przy czym pojawia się także jego forma zdegenerowana. Funkcjonująnaczynia wazowate o dwustożkowym, ostrym załomie zdobionym karbami i grupami poziomych kresek nad załomem, a pionowych kresek pod zalomem, pojawiają się czerpaki stożkowate. W IV OEB nie ma wyraźnych zmian, poza zanikiem ceramiki guzowej i pojawieniem się zwyczaju zdobienia naczyń szerokimi ukośnymi żłobkami. W V OEB następuje złagodzenie profili naczyń oraz rozpowszechnienie się ornamentu szerokich poziomych żłobków. Zaczyna wtedy ksztłtować się w ceramice tzw styl białowicki.

Grupa Sasko Łużycka zmieniała w ciągu swegro trwania zasięg terytorialny, także wymienione zjawiska w ceramice nie występowały na wszystkich obszarach. Zamieszkiwano oady otwarte, przy czym od najmłodszego OEB znane są również grody. Przeważał obrządek ciałopalny, jedynie na zachodnich peryferiach pod wpływem unstruckiej pojawiają się groby szkieletowe. w starszych fazach oprócz grobów płaskich występuja liczne podkurhanowe, tworzące niekiedy duże cmentarzyska. Wykorzystywano też starsze kurhany, zazwyczaj neolityczne, w które wkopywano groby. Dosyć oryginalny charakter miały cmentarzyska na zach peryferiach tej jendostki zlokalizowane głównie nad górną Soławą. Stwierdzono tu funkcjonowanie rozległego usypiska kamiennego, a wśród kamieni znajdowały się groby ciałopalne umieszczone na różnej głębokości, przeważnie w małych obstawach kamiennych, przy czym popielnice ustawiano na płycie kamiennej i nakrywano niekiedy inną płytą. Spotyka się też groby wyjątkowo bogate ( kurhany w Gavernitz).

Grupa brandenbursko-lubuska:

Funkcjonowsała na pn od poprzedniej jednostki, i na płn-zach od grupy śląskiej. Zajmowała wwschodnią część Brandenburgii, Ziemię Lubuską, zachodnie peryferie Wielkoplski. . Można w niej wydzielić trzy fazy, przy czym najstarsza datowana jest na schyłek trzeciego OEB. Charakteryzuje sie ona specyficzną ceramiką guzową o guzach zaopatrzonych w środkowe żeberko. Po wpływem sasko-łużyckim pojawia się tu późna sasko-łużycka ceramika guzowa. Oprócz płaskich wystepują cmentarzyska kurhanowe. W IV OEB (faza uradzka) charakteryzuje się występowaniem ceramiki ostro profilowanej zdobionej poziomymi i ukośnymi żłobkami, a także obecnością naczyń wazowatych i puchartków na pustych nóżkach. Wpływy stylu uradzkiego widoczne są naterenach wsch Wielkopolski,
Polski środkowej, na Kujawach. W V OEB załomy naczyń stają się łagodniejsze, ceramika zdobiona jest ornamentem rytym i niekiedy żłobkami. W początkach WEŻ we wschodniej części omawianej jednostki wytworzyła się grupa górzycka, , natomiast jej zachodnia częśc dostała się pod wpływ g. białowickiej.

Ludnośc zamieszkiwała osiedla otwarte,w których spotyka się czworoboczne domy w konstrukcji słupowej, jedno lub dwuwnętrzowe. Powszechny jets obrządek ciałopalny i groby popielnicowe wyposażone w ceramikę i drobne wyroby brązowe.

Grupy lokalne na tereni Pomorza i pn-wsch Polski:

grupa zachodniopomorska:

Wykształciła się u schyłku III lub na początku IV OEB na terenie zachodniego i srodkowego Pomorza. W zakresie metalurgii, która jest tu lokalnie poświadczona, wykazywała silne związki z kręgiem nordyjskim . Znany jest szereg loklanych form, jak:duże naramienniki z dwoma tarczkami zdobione grupami kresek, szpile brązowe z główka w postaci tarczki zwiniętej ślimacznicowato, z płasko rozklepanej taśmy; kolie z paciorków brązowych typu storkowo, trzyczęściowe klamry złóżone z ozdób binoklowatych złączonych kabłąkiem o dwóch haczykowatych zaczepach, oraz lokalne typy bransolet i naszyjników brązowych. Ceramika wykazuje podobieństwo do południowych grup k. łużyckiej, w III OEB pojawiają się sporadycznie naczynia guzowe. W IV OB występują naczynia ostroprofilowane i zdegenerowane formy guzowe, w V OEB tendencja do łagodzenia załomów. Spotyka się związane z pn strefą k. łużyckiej gliniane pokrywy obejmujące, któryni nakrywano groby na cmentarzyskach.

grupa wschodniopomorska:

Rozwineła sie na Pomorzu Gdańskim w tym samym czasie co poprzednia jednostka, jej rozwój przypada na WEŻ.

grupa chełmińska:

na Ziemi Chełmińskiej w IV OEB pojawia się i wykazuje związki z Kujawami i Wielkopolską w zakresie ceramiki. Pełniejszy rozwój w WEŻ.

grupa warmijsko-mazurska:

Funkcjonowała na Warmii i części Mazur po Pregołę w IV i V OEB. funkcjonuja tu pochówki ciałopalne na płaskich cmentarzyskach lub w obrębie jednego dużego kurhanu. w WEŻ pojawia sie tu KKZB.

grupa górnośląsko-małopolska:

Zajmowała pn i wch część Górnego Śląska, płd-wsch częśc Wielkopolski ze skrawkami Śląska Środkowego i zachodnią częśc Małopolski. W jej genezie miały udział przedłużycka i trzciniecka. Wyróżnia się tu 4 podgrupy:

podgrupa kępińska - płd-wsch Wielkopolska i sąsiadujaceobszary Śląska. W III OEB pojawiają sie tu pochówki ciałopalne bezpopielnicowe obwarowasne kamieniami i nakrywane brukami kamiennymi.

podgrupa częstochowsko-gliwicka - Dorzecze górnej Warty i Liswarty. W III OEB funkcjonuje już na tym obszarze, przy czym widoczne są tu wpływy g. śląskiej w postaci ceramiki guzowej, obządek zarówno ciałopalny jak i szkieletowy. W IV OEB zaczęło dominować ciałopalenie, natomiast w V OEB obserwuje się powrót do birytualizmu. Groby obstawiane były kamieniami i nakrywane brukami, wyposażano je w ceramike i ozdoby brązowe. Groby ciałopalne jamowe przypominały często szkieletowe: zakładano je w podłuznych jamach zorientowanych na osi północ-południe jak groby szkieletowe ( w przypadku szkieletowych głowa zwrócona była na płd), obstawniao je również kamieniami bądź nakrywano brukiem. Jeżeli spalone kości ułożone były w porządku anatomicznym, to głowa skierowana była na płd.

Podgrupa krakowska - powstała dzięki przybyciu w rejon Krakowa grupy ludności ze Śląska i w III i IV OEB łączona jest z grupą śląską, natomiast w V OEB nastąpiły przekształcenia w obrębie tej grupy: obok ciałopalnych pojawiły się groby szkieletowe, a jej inwentarz upodobnił się do górnośląsko-małopolskiej. W wyniku oddziaływań podgrupy krakowksiej na pn i pn-wsch na obszarze położonym w dorzeczu górnej Pilicy i Nidy wytworzyła się podgrupa kielecka - wystepują w niej powszechnie groby ciałopalne, przeważnie popielnicowe.

W III OEB spotykamy tu dwa nurty w ceramice: jeden nawiązujący do g. śląskiej, drugi do konstantynowskiej. w IV i V OEB wykształciła się grupa typowa dla tej grupy: są to naczynia wazowate dwustożkowe o raczej łagodnym załomie chropowacone w dolnej części brzuśca i zaopatrzone w uchwyty plastyczne pod załomem. Spotyka się też małe wazki, garnki jajowate, profilowane misy, czerpaki i kubki. Pospolicie spotyka się gliniane grzechotki. Formy ceramiczne nawiązują do ceramiki śląskiej, natomiast posiadają bardzo ubogą ornamentykę.