K. Pomorska, Jastorfska, Urn Domkowych:

Wytworzyła się na obszarze zajmowanym uprzednio przez grupę kaszybską k. łużyckiej na terenie Pomorza Gdańskiego w Ha C funkcjonując jako faza wielkowiejska - jeszcze w obrębie kultury łużyckiej i silnie z nią związana. Charakteryzowała się ona pojawieniem w miejsce cmentarzysk kurhanowych płaskich ciałopalnych cmentarzysk z grobami przeważnie popielnicowymi z obstawami kamiennymi.

Typowe dla niej są naczynia dwustożkowate o łagodnym załomie zdobionym nieraz wieńcem dołków lub nacięć. Niektóre z nich były zaopatrzone w 2 dziurki umieszczone tuż poniżej brzegu. Spotyka się też naczynia wazowate o baniastych brzuścach ze stożkowatymi szyjami, u których nasady umieszczano ucha.

Występują też misy i pokrywki, którymi nakrywano popielnice. Sporadycznie w tym czasie spotyka się na Pomorzu urny domkowe.

Powstanie właściwej k. pomorskiej datuje się na Ha D. Wtedy to pojawiają się skrzynie/obstawy kamienne, w których umieszczano po kilka popielnic z wizerunkami twarzy i wpuszczanymi z reguły specjalnie dopasowanymi pokrywami. Niekiedy spotyka się kubki/dzbanki pełniące funkcję przystawek. W popielnicach spotyka się wyroby metalowe, a w ich uszach często kolczyki brązowe lub żelazne z nanizanymi paciorkami bursztynowymi/szklanymi. W niektórych spotyka się napierśniki - wykonane z brązu obręcze w kilkunastu egzemplarzach połączone ażurową klamrą. Spotyka się też schematyczne rysunki, w których można dopatrzeć się wizerunki przedmiotów codziennego użytku, w które symbolicznie miano wyposażać zmarłego.

Z gr. wschodniowielkopolską k. łużyckiej łączy się występowanie na naczyniach scen figuralnych i biała inkrustacja ornamentu rytego.

Urny twarzowe uważa się za wpływ etruski, który na nasze ziemie trafił wzdluż europejskich wybrzeży, na których spotyka się je również, choc sporadycznie; bądź trafił drogą lądową (szlak bursztynowy?).

Z terenu pomorza Wschodniego k. pomorska szerzyła się na północ, zajmując do końca Ha D Wielkopolskę, pn część Dolnego Śląska, Śląsk do rejonu Opola, Polskę Środkową, Płn częśc Małopolski, Podlasie, międzyrzecze Wisły i Bugu aż po Zachodni Wołyń i Polesie.

Z wyrobów metalowych znamy szpile z łabędzią główką, napierśniki, żelazne zapinki krzyżowe, brązowe bransolety nerkowate i różne rodzaje naszyjników. Natomiast narzędzia, broń i część ozdób a także naczynia "kuchene" należą do form spotykanych w późnej k. łużyckiej.

W LT k. pomorska upodabnia się do k. łużyckiej. Zanikają urny twarzowe i groby skrzynkowe. Upowszechniaja się groby jednostkowe albo w obstawie kamiennej, albo nakryte misą. Tego typu pochówki spotykamy sporadycznie w k. łużyckiej w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza, a w k. pomorskiej szczególnie rozpowszechniły się we wschodniej części jej zasięgu, zwłaszcza na Mazowszu, na pozostałych obszarach są natomiast nieco słabiej reprezentowane.

Dla młodszej fazy k. pomorskiej charakterystyczne są naczynia o baniastym bądź jajowatym brzuścu o obmazywanej powierzchni z wyodrębnioną krótką wygładzaną szyją. Niekiedy u nasady szyji występuje inny rodzaj zdobienia, np. listwy plastyczne czy doklejane guzy. Pospolite są misy profliowane o brzegu zagiętym do środka. Spotyka sie naczynia wazowate, dzbany i duże kubki. Licznie występowały ozdoby i części stroju: szpile różnych typów, w tym częsteegzemplarze z łabędzią szyjką, klamry do pasa oraz zapinki. Spotyka się noże, brzytwy, szczypczyki żelazne i brązowe.

fazę schyłkową wyznacza się na okres LT C1b, kiedy to coraz mniej jest uchwytnych dobrze datowanych stanowisk i pojawiają się na Kujawach i w innych rejonach Polski środkowej materiały określane jako typ Brześć Kujawski genetycznie związane z k. jastorfską.

We wczesnej epoce żelaza na terenie płn. Niemiec, Jutlandii i płd. Skandynawii rozwija się kultura kontynuująca tradycje k. nordyjskiej. W części północnych Niemiec wyróżnia się fazę przejściową pomiędzy k. młodszej epoki brązu a epoki żelaza. Nazywa się ją fazą Wessenstedt i datuje na VII-VI w.W okresie tym powszechnie występują groby ciałopalne w skrzyniach kamiennych lub niskich kopcach ułożonych z kamieni i obwiedzionych niekiedy wieńcem kamiennym. W ceramice widać jeszcze wyraźne wpływy k. łużyckiej, a inwentarz metalowy w pochówkach stanowią m.in. szpile z łabędzią szyjką czy hakowate klamry do pasa.

Właściwa Jastorfska rozwija się na terenie płn. Niemiec i Jutlandii od schyłku okresu halsztackiego po okres lateński. W LT następuje jej ekspansja na płd: zajmuje dorzecze środkowej Łaby, dociera doDolnych Łużyc, Turyngii i północnej Saksonii.

Wydziela się Fazy Jastorf (a,b,c) Ripdorf i Seedorf (dwie ostatnie związane z LT). W Jastorf a,b widoczne są wpływy k. halsztackie zwłaszcza w zakresie wyrobów metalowych, od fazy c następuje latenizacja.

Użytkowane były duże cmentarzyska płaskie w obrządku ciałopalnym popielnicowym. Popielnice ustawiane były w skrzynkach zbudowanych z płyt kamiennych lub obstawiane kamieniami. Popielnice nakrywano misami odwróconymi dnem do góry. Groby wyposażano w ozdoby i części stroju. Spotyka się różnego rodzaju szpile, m.in. ze skrzydełkami, klamry do pasa z hakowatyni zaczepami, zapinki tarczowate, kolczyki i jednym końcu rozklepanym na blaszkę i nanizanymi paciorkami. Spotyka się też żelazne brzytwy półksiężycowate i szczypczyki.

Ceramikę reprezentują naczynia wazowate o brzuścu jajowatym lub kolistym , często o silnie chropowaconej powierzchni i wyodrębnionej krótkiej wygładzonej szyji zwykle z rozchylonym wylewem. Silnie obmazana powierzchnia brzuśca bywa podzielona wygładzanymi poziomymi i pionowymi pasami. W starszych fazach występuja naczynia dwustożkowate o wyodrębnionej szyi oraz duże kubki. W fazie młodszej wiecej jest naczyń szerokootworowych silnie profilowanych.

Powstała we wczesnej epoce żelaza w płn. części środkowych Niemiec, na zachodnich peryferiach zasięgu k. łużyckiej. Na jej płaskich cmentarzyskach jako urny służyły modele domów: czworoboczne ze stromym czterospadowym dachem bądź okrągłe nakryte bardziej płaskim dachem kopulastym. Innym rodzajem były naczynia wazowate bez wylewu od góry tylko otworem z boku. Urny te posiadały dopasowane wypalone z gliny "drzwi". Najmniej rozpowszechnione były naczynia wazowate zamkniete od góry na stałe przymocowaną pokrywą zaopatrzone w wyobrażenie twarzy ludzkiej na szyi oraz analogicznym jak w poprzednich typach otworem-"drzwiami" na brzuścu.

Pochodzenie tego zwyczaju łączy się z wpływami italskimi, a pojawienie się go jest dotąd niewyjaśnione. Hipotezy na jego temat podobne jak w przypadku k. pomorskiej.

Tereny zajmowane przez tę k. to przedpole gór Harzu, nad Łabą w okolicach Magdeburga i na południu po dolną Solawę. Ludność tej jednostki kontynuowała model grupy dolnosolawskiej k. łużyckiej. Groby popielnicowe złożone są wprost do ziemi bądź ustawione w skrzyniach kamiennych. Ceramika towarzysząca UD to przeważnie naczynia wazowate, dwustożkowe etc. Spotyka się też naczynia jajowate, dzbanki, misy kubki itd. Całośc inwentarza ceramicznego jest powiązana z g. białowicką k. łużyckiej.

Z wyrobów metalowych spotyka się szpile o łabędziowato ukształtowanej szyjce, bransolety, naszyjniki, brzytwy i przybory toaletowe.

Związana z występowaniem złóz soli w okolicach miasta Halle nad Solawą, powstała na przełomie epok br i że. Oprócz warzelnictwa soli nastąpił tu rozwój wytwórczości ceramicznej i metalurgicznej. Doszło tu do zmieszania się trzech jednostek: g białowckiej k. łużyckiej, k. unstruckiej i k. urn domkowych. Na jej teren napływały importy z płd. Niemic, Nadrenii oraz Italii Ceramika ma silne nawiązania białowickiej, zmarłych chowano często niespalonych w pozycji lekko skurczonej i wyposażano w liczne wyroby metalowe jak bransolety, naszyjniki, kolie z paciorków i szpile. w młodszej fazie omawianej jednostki rozpowszechnił sie obrządek ciałopalny popielnicowy.